Herdenkingstoespraak 4 mei 2026 burgemeester Pieter Heiliegers

Beste mensen, jongens en meisjes. 

Fijn dat we hier in groten getale aanwezig zijn. Verbonden door één gedeeld doel: herdenken. 
Vandaag herdenken wij degenen die hun leven verloren in de Tweede Wereldoorlog, in de koloniale oorlog in Indonesië én in latere oorlogssituaties en vredesmissies. Maar ook staan we stil bij de nabestaanden, zij die achterbleven met groot verdriet.

Dat doen we hier in Uithoorn al jaren bij het Stiltemonument naast de Thamerkerk. In onze gemeente wordt niet alleen hier herdacht, ook in het dorp De Kwakel bij een nazaat van de Anne Frank-boom in het Egeltjesbos. En natuurlijk in Amsterdam op de Dam, alsook op vele andere plaatsen in ons land.
Hier zijn we bijeen bij een kunstwerk van Karin Daan; 
‘Het Stiltemonument’; een maanwitte schijf van natuursteen uitlopend in de rivier de Amstel. ………Geflankeerd door een erewacht.
Op één van de treden staat ‘…IK BEN WEER WATER EN WOLKEN…’
Fijn dat u er bent. Uw aanwezigheid wordt zeer gewaardeerd.

Beste mensen, U weet het wellicht nog van mijn toespraak vorig jaar. Vele mensen uit onze dorpen zijn gedood in de periode 1940-1945. Onze gemeenschap strekte zich uit van De Kwakel naar Vrouwenakker via Vrouwenakkerse brug en van Amstelhoek naar Uithoorn verbonden via de Admiralenbrug, nu genaamd Prinses Irenebrug. Eén gemeenschap.

De gevallenen staan met naam op een plaquette bij het oude station van Uithoorn, de plek vanwaar we vanavond vertrokken naar hier. Maar vooral de plek van vertrek waarnaar de slachtoffers nimmer terugkeerden. 
Ik hecht eraan om de namen van de 15 bekende slachtoffers van hier te noemen.      
Met eerbied spreek ik hun namen uit;

• Mozes Aldewereld. Vermoord in kamp Sobibor. 42 jaar.
• Marcus Aldewereld. Vermoord in kamp Sobibor. 18 jaar.
• Salomon Aldewereld. Vermoord in kamp Sobibor. 16 jaar.
• Schoontje Aldewereld - Colmans. Vermoord in kamp Auschwitz. 42 jaar.
• Joanna Haak - van Horik. Dood door bombardement in De Kwakel. 49 jaar.
• Hendrik Johannes Kroonen. Slager te Uithoorn. Gestorven door uitputting in Maastricht. 24 jaar.
• Adrianus Cornelis Nagtegaal. Doodgeslagen in Apeldoorn. 32 jaar.
• Jansje Pannekoek - Rijneveld. Dood door bombardement in Amstelhoek. 37 jaar.
• Alfred Polak. Vermoord in Kamp Mauthausen. 30 jaar.
• Emil Röttgen. Vermoord in Kamp Sobibor. 60 jaar.
• Erna Röttgen - Alexander. Vermoord in Kamp Sobibor. 45 jaar.
• Eva Röttgen. Vermoord in Kamp Sobibor. 12 jaar.
• Hanna Röttgen. Vermoord in Kamp Birkenau. 18 jaar.
• Hermanus Johannes Scholte. Gestorven in Berlijn. 28 jaar.
• Adrianus Kaatee. Gestorven door uitputting in Schwesing Husum. 23 jaar.

Hoeveel leed er is geleden, dat is moeilijk te bevatten. 
Het uitspreken van deze namen en hun leeftijden -nog zo jong- geeft mij wederom koude rillingen. 
Vandaag sta ik extra stil bij één van de gevallenen die ik zojuist noemde; Alfred Polak.         
Alfred Polak werd op 4 februari 1911 in Amsterdam geboren. In het militaire register staat genoteerd dat Alfred 1 meter 65 lang was en dat hij voorgoed ongeschikt verklaard werd voor de militaire dienst. Als reden gaf de keuringsarts op dat Alfred leed aan duizelingen en eiwittekort. 
Na de lagere school behaalde hij het einddiploma van de HBS. Als beroep gaf hij op diamantklover te zijn. Hij woonde bij zijn ouders op Ruyschstraat 18-i  te Amsterdam en schreef zich op 12 maart 1941 in op het adres Marktplein 5 bij ons in Uithoorn. Dit was vermoedelijk boven de winkel van zijn oom Louis Blom, de goudsmid, tegenover het Raadhuis aan het Marktplein alhier. Een maand later woonde hij formeel wel weer op de Ruyschstraat in Amsterdam. 

In de weken daarvoor was een grote staking op 25 en 26 februari die begon in Amsterdam en breidde zich uit naar andere streken. Het was de eerste grootschalige verzetsactie tegen de Duitse bezetter in Nederland. De staking was zelfs het eerste massale en openlijke protest tegen de Jodenvervolging in bezet Europa.
Na de Februaristaking hielden de Nazi’s diverse razzia's. Tijdens één van die razzia’s, op 11 juni, werd Alfred opgepakt. Die razzia was dan weer de wraakactie voor de bomaanslag door het verzet op 14 mei en de aanslag op de telefooncentrale van de Luftwaffe op 3 juni. 

Er werden 310 jonge Joodse mannen gearresteerd door de Ordnungspolizei. Zij werden via het gebouw van de Sicherheitsdienst naar Kamp Schoorl afgevoerd. De gezonde mannen werden op 26 juni doorgestuurd naar Kamp Mauthausen. Zo ook Alfred Polak.
Maar geen van de Joodse mannen keerde terug. Ook Alfred niet. Hij stierf op 26 november 1941 in Mauthausen, 30 jaar jong.

U hoort het weer in het verhaal als deze. Verschrikkingen alom in die Tweede Wereldoorlog. Om die reden herdenken wij hier. En om die reden is ons gemeentebestuur ook al jaren bij de herdenking van die Februaristaking op het Jonas Daniël Meijerplein in Amsterdam. 
Wij herdenken daar ook Alfred Polak.

Verhalen als deze horen bij onze geschiedenis. Iedereen in Nederland en dus ook in ons Amstellandgebied moet kennis hebben van deze geschiedenis, dat is elementair voor ons moreel besef en voor een werkelijk begrijpen van vrijheid. Je kunt vrijheid niet vieren, als je niet weet wat je viert. Sowieso vind ik dat een mens de geschiedenis moet kennen van het land waarin diegene woont. Maar het mag geen eenrichtingsverkeer zijn. 

Je moet ook alle burgers rechtdoen, ook die hier niet geboren en getogen zijn of hun voorouders, die andere geschiedenissen in zich meedragen. 
De constatering dat dat nog steeds niet goed gaat is helaas uiterst actueel. 
In de jaren tachtig en negentig waren racisme, vreemdelingenhaat en antisemitisme ook maatschappelijk relevante thema’s in Nederland, Maar de fundamenten van het huis, de gelijkwaardigheid van mensen en gelijke rechten voor iedereen zoals beschreven in Artikel 1, stonden niet ter discussie. 

Vandaag de dag zien we dat die vanzelfsprekendheid minder groot is. Het uitsluiten van groepen mensen en het ter discussie stellen van gelijke rechten zijn weer onderdeel van het maatschappelijke en politieke gesprek.
Dit baart mij zorgen, juist omdat de geschiedenis ons laat zien waar dat toe kan leiden.

De geschiedenis die wij vandaag herdenken, vraagt daarom ook iets van ons in het heden.
De waarden waarop onze samenleving is gebouwd zijn niet vanzelfsprekend. Ze vragen om aandacht, onderhoud en bescherming.

Juist daarom is het van belang dat we alert blijven wanneer mensen tegenover elkaar komen te staan, wanneer verschillen worden uitvergroot en wanneer gelijkwaardigheid onder druk komt te staan.

Laten we daarvoor waken. 
Waken door de verhalen te bewaren en te delen zoals ik nu deed over onze mede inwoner Alfred Polak. 

Mijn doel blijft om tijdens herdenkingen als deze de diversiteit aan oorlogsverhalen en de doorvertaling in het hier-en-nu te laten horen. Het er over hebben dus. Elkaar daardoor nog meer leren kennen en daarmee het belang van gemeenschapszin te benadrukken. 

En morgen vieren we Bevrijdingsdag, maar altijd met de wetenschap dat vrijheid dus niet vanzelfsprekend is.

Ik wens u ook dit jaar een sterke overdenking... en kijk naar elkaar om,  is altijd mijn boodschap.
Dank u wel.

Pieter J. Heiliegers, burgemeester Uithoorn, 4 mei 2026
Geïnspireerd door informatie uit het boek ‘sporen van oorlog’ en de website van het nationale 4 & 5 mei comité